तीन सोंडांचा अद्वितीय गणपती आणि गूढ तळघर; पुण्यातील ऐतिहासिक मंदिराची अनोखी परंपरा

पुणे:पुण्याच्या समृद्ध सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक वारशात मानाचे स्थान असलेल्या सोमवार पेठेतील तब्बल २५० वर्षांपेक्षा अधिक जुन्या ऐतिहासिक ‘श्री त्रिशुंड गणपती मंदिरा’विषयीची एक अत्यंत रंजक माहिती.या प्राचीन मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील एक गुप्त तळघर, जे वर्षभर संपूर्णपणे बंद ठेवले जाते आणि केवळ वर्षातून एकदाच म्हणजेच पवित्र ‘गुरुपौर्णिमेच्या’ दिवशी भाविकांच्या दर्शनासाठी खुले केले जाते. या वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरेमुळे आणि दुर्मिळ वास्तुकलेमुळे गुरुपौर्णिमेच्या निमित्ताने हे ऐतिहासिक मंदिर पाहण्यासाठी व दर्शनासाठी पुणेकरांसह राज्यभरातून हजारो भाविक व इतिहासप्रेमींची प्रचंड गर्दी असते.

इतिहास आणि उपलब्ध नोंदीनुसार, १७५४ मध्ये गोसावी संप्रदायातील भीमगिरजी गोसावी यांनी या ऐतिहासिक मंदिराची स्थापना व उभारणी केली होती. संपूर्ण काळ्या पाषाणात (दगडात) कोरलेले हे मंदिर पाहणाऱ्याला थेट वेरूळच्या लेण्यांची आठवण करून देणाऱ्या अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि देखण्या स्थापत्यशैलीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. या मंदिरातील श्री गणेशाची मूर्ती अत्यंत दुर्मिळ मानली जाते, कारण या मूर्तीत गणपतीला तीन सोंडा, सहा हात असून ते एकाच मोरावर आरूढ झालेल्या अतिशय विलोभनीय व अद्वितीय स्वरूपात दर्शवण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रात अशा प्रकारची गणेशाची मूर्ती अतिशय दुर्मिळ असल्याने या मंदिराचे धार्मिक महत्त्व अधिक वाढले आहे.

या मंदिराचे सर्वात मोठे गूढ आणि वैशिष्ट्य म्हणजे गाभाऱ्याखाली असलेले तळघर, जिथे गोसावी संप्रदायातील संत दलपतगिरी (काही ऐतिहासिक नोंदीनुसार भीमजीगिरी/भीमगिरजी गोसावी परंपरेशी संबंधित) यांची पवित्र समाधी आहे. या तळघराची एक विशेष बाब म्हणजे तिथे एक नैसर्गिक झरा असल्यामुळे वर्षभर पाणी साचलेले असते. गुरुपौर्णिमेचा सण जवळ आल्यानंतर हे तळघर पूर्णपणे स्वच्छ केले जाते, त्यातील पाणी उपसून काढले जाते आणि त्यानंतरच गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी भाविकांना खाली जाऊन समाधीचे दर्शन घेण्याची एकमेव संधी दिली जाते. स्थानिक परंपरेनुसार, जुन्या काळात गुरुपौर्णिमेला गोसावी संप्रदायातील सर्व शिष्य आपल्या लाडक्या गुरूंच्या समाधीस्थळी आदराने दर्शनासाठी येत असत, आणि तिथूनच ही वर्षातून फक्त एकदाच तळघर खुले करण्याची अनोखी प्रथा सुरू झाली, जी आज अनेक दशकांपासून अत्यंत श्रद्धेने अखंडपणे पाळली जात आहे. गुरुपौर्णिमेच्या पहाटेपासूनच भाविकांच्या लांबच्या लांब रांगा येथे लागतात. इतिहास, उत्तम वास्तुकला, अध्यात्म आणि प्राचीन गुरु-शिष्य परंपरेचा एक अनोखा संगम असलेले श्री त्रिशुंड गणपती मंदिर हे पुण्याच्या ऐतिहासिक वारसास्थळांमधील एक महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते.